Naar een serene regie van het eigen levenseinde
Mensen plannen allerlei zaken: hun agenda, hun loopbaan, hun projecten, hun vakantie, hun feestdagen. De meeste mensen treffen regelingen voor de verdeling van hun erfenis na hun dood. Het enige wat ze nalaten te plannen is hun levenseinde.
Het verhaal van Dora (DM, 9/9) toont nogmaals aan hoe moeilijk het kan zijn om de regie te behouden over het eigen levenseinde. En toch kan het anders. Marie getuigt:"Ik ben 55. Ik heb voor mezelf reeds uitgemaakt wat ik verder nog verwacht van het leven en op welke manier ik wil leven als ik oud ben. Het is gemakkelijker om over die dingen na te denken als je een zieke ouder hebt. Ik heb hierover ook al met mijn partner overlegd. Hij is op de hoogte van wat ik wil, en ik van wat hij wil. Natuurlijk besef ik wel dat er tussen nu en 20 jaar nog veel kan veranderen. En dat een mens van mening kan veranderen. Daarom moeten we die zaken over enkele jaren zeker nog eens opnieuw bekijken."
Toekomst
Uiteraard willen we allemaal zo lang mogelijk autonoom en zelfstandig leven. Hoe jong of oud we ook zijn. Iedereen wil zelf beslissen hoe hij of zij wil leven. Nu en in de toekomst.
Toch is het een illusie te denken dat er met het vorderen van de jaren geen vorm van afhankelijkheid zal optreden. De meeste mensen willen hierover niet nadenken. Omdat het moeilijk is om zich 10, 20, of 30 jaar in de toekomst te verplaatsen, maar zeker ook omdat die toekomst ons beangstigt.
Wie die onvermijdelijke toekomst wel aanvaardt, ziet oud worden op een meer serene wijze tegemoet. Om daartoe echter in staat te zijn, moeten we open kunnen praten en overleggen over die toekomst en die naderende afhankelijkheid. Maar, overleggen met wie? Op welk ogenblik? Hoe? En waarover precies? Vandaag ontbreekt het vaak aan een cultuur en aan gepaste gesprekspartners om dit gesprek te voeren.
Vroegtijdige zorgplanning moet een ingesteldheid zijn, zowel bij patiënten, als verwanten, als zorgverleners. Een verlangen en een wil om in alle openheid na te denken, te praten en te luisteren over de manier waarop wij die laatste levensperiode willen leven, zodat anderen weten wat hen te doen staat op een ogenblik dat we zelf niet meer in staat zijn om levenskeuzes te maken. Voor dat overleg is het nooit te laat. Want zelfs al blijven er slechts enkele dagen over, of enkele uren, er is altijd ruimte om de levenskwaliteit in die laatste ogenblikken te verbeteren.
De Koning Boudewijnstichting heeft ons uitgenodigd om een reeks gesprekspanels te begeleiden waarin burgers en professionele zorgverleners hun ervaringen uitwisselden over vroegtijdige zorgplanning en na te gaan hoe het een gangbare praktijk kan worden in ons land, voor iedereen en zeker ook voor personen met dementie.
Communicatiecultuur
Deze panels kwamen, met een grote unanimiteit, tot de conclusie dat een communicatiecultuur over die laatste periode van het leven nagenoeg volledig ontbreekt, zowel tussen betrokkenen en hun naasten, als tussen betrokkenen en zorgverleners, en tussen zorgverleners onderling, en dat op alle niveaus van de (gezondheids)zorg. Daarom stelt zich meteen het probleem of het wel nuttig is een wilsverklaring neer te leggen, als de informatie daarover toch niet doorstroomt naar de artsen en anderen die over die informatie moeten beschikken.
Volgens de meerderheid van de deelnemers is het de arts, en in het bijzonder de huisarts, die een centrale plaats inneemt in de begeleiding van die laatste levensperiode. Het is dan ook nodig dat artsen via hun opleiding en naopleiding over voldoende kennis en kunde - vooral op het vlak van communicatie - zouden beschikken om deze verantwoordelijkheid op te nemen.
Ook in de sector van de woon- en zorgcentra evenals in de thuiszorg moet er voldoende ruimte worden gemaakt voor vroegtijdige zorgplanning. Vaak wordt er onvoldoende geluisterd naar de wensen van residenten en cliënten. Er is nood aan 'zorg op maat' op het niveau van de cliënt en zijn of haar omgeving (inclusief mantelzorg). Bovendien moeten we ons de vraag stellen of mensen echt de keuze hebben om te wonen waar ze willen: thuis of in een woon- en zorgcentrum.
Wat echter vooral opvalt aan deze denkoefening, is dat ouderen vandaag willen nadenken en overleggen over de toekomstige inrichting van hun oude dag, zonder meer. Eenmaal het verstikkende taboe rond oud worden, het daarmee gepaard gaande verlies aan zelfstandigheid en autonomie, en rond het levenseinde overwonnen is, is openlijk praten over die laatste levensperiode voor hen een opluchting.
Voor ons is dit thema vandaag 'rijp' voor een grondige maatschappelijke reflectie die het klassieke ideologische debat rond levenseinde overstijgt. Want, welke individuele opinie men ook heeft of welke de maatschappelijke trend ook is, er is altijd nood aan vroegtijdige zorgplanning.
Ook aan de zijde van de zorgverleners bestaat een groeiend verlangen om meer rekening te houden met de autonomie van oudere patiënten. Het ontbreekt hen voorlopig echter aan richtlijnen en instrumenten om dit vandaag in de zorgpraktijk in te bedden.
Vroegtijdige zorgplanning kan de zorgverleners helpen bij het nemen van soms moeilijke emotionele beslissingen. Een goed gevoerd zorgplanningsoverleg laat hen toe verder te kijken dan de zuiver 'technische prestaties' verbonden aan het levenseinde van hun patiënten.
Daarom pleiten wij ervoor dat er voldoende aandacht is, in onze zorgcultuur - en onze cultuur in het algemeen - voor de uitgedrukte wensen rondom het levenseinde van de mensen die ons dierbaar zijn en de mensen die we verzorgen.
Magda Aelvoet, minister van Staat
Jean-Christophe Bier, neuroloog, adjunct-diensthoofd Hôpital Erasme (ULB)
Luc Deliens, hoogleraar, voorzitter VUB-UGent-Onderzoeksgroep 'Zorg rond het Levenseinde'
Manu Keirse, klinisch psycholoog, hoogleraar Faculteit Geneeskunde KU Leuven
Natalie Rigaux, hoogleraar sociologie FUNDP Namur
Contact: -
| 14/11/2011 | Er is meer in het bedrijfsleven dan loonkosten alleen |
| 28/10/2011 | Europeaniseer politiek Europa |
| 12/09/2011 | Naar een serene regie van het eigen levenseinde |
| 29/08/2011 | Wat de Davignons van deze wereld beter zeggen |
| 16/08/2011 | De onttovering van N-VA |
| 05/06/2011 | Liever begrip en vergeving dan amnestie |
| 08/05/2011 | Vlaanderen wil en de politiek moet kunnen |
| 11/04/2011 | België voert een oorlog in lopende zaken |
| 06/04/2011 | Eensgezind de bühne op? |
| 06/04/2011 | Radioactief afval, van de Kempen tot Kirgizië |
| 05/04/2011 | Met de kop in Afghaans zand |
| 28/03/2011 | Het steekspel van De Crem |
| 19/03/2011 | Ingrijpen is de enige optie |
| 16/03/2011 | Een omslag van de Vlaamse Economie: van willen maar niet kunnen (of niet mogen) |
| 14/03/2011 | Waarom de agenda van Merkel niet de onze is |
| 16/02/2011 | De vijf ongemakkelijke waarheden over Electrabel |
| 15/02/2011 | Radicaal |
| 11/02/2011 | Groen! feliciteert het Egyptische volk met het ontslag van Moebarak en trekt lessen uit de historische omwenteling |
| 03/02/2011 | Tegen de ‘goede dictators' |
| 07/12/2010 | Moet er nog meer welvaart zijn? |
| 15/11/2010 | Stop overstromingen door natuur- en klimaatbeleid |
| 05/11/2010 | De wraakoefening van Peeters II. Het ongebonden middenveld geslachtofferd. |
| 25/10/2010 | De daklozen-schande |
| 16/10/2010 | De klimaatgeneratie wordt ongeduldig |
| 15/10/2010 | Armoedebeleid: doorbreek de hypocrisie |
| 13/10/2010 | Feminisme is nog niet passé |
| 22/09/2010 | Febiac en de Brusselse regering: 1 front voor een betere mobiliteit in Brussel |
| 21/06/2010 | De hardwerkende Vlaamse vijftigplusser |
| 04/05/2010 | Beste Stijn, |
| 14/04/2010 | Het recht op wettelijke veiligheid |
| 26/03/2010 | De kromme kabinetten-rekenkunde van Kris Peeters |
| 24/03/2010 | Leren uit het Griekse drama |
| 04/03/2010 | Het is onwil |
| 18/02/2010 | Klimaatwetenschap is geen boksmatch |
| 12/02/2010 | Mag links ook problemen bij naam noemen? |
| 09/02/2010 | Waarom ik niet voor Barroso-II kan stemmen |
| 05/02/2010 | Legaliseer downloaden |
| 03/02/2010 | Strafrechtketen in zijn geheel versterken |
| 28/01/2010 | Brussel is metropool, geen verzameling gemeenten |
| 20/01/2010 | De aquariums van de macht |
| 19/01/2010 | De sluipende verharding van Defensie |
| 07/01/2010 | Dramajournalistiek of dramademocratie? |
| 09/12/2009 | Zwitserland aan de Noordzee |
| 12/11/2009 | Vlaanderen moet lef hebben om quota in te voeren |
| 01/11/2009 | Cultuurbeleid: Groen! wil meer dan een klein onderhoud |
| 24/10/2009 | Minister De Clerck, het is nu of nooit! |
| 19/10/2009 | Pro ontmanteling BAM |
| 13/10/2009 | Crisis mag geen excuus zijn in strijd tegen armoede |
| 07/10/2009 | De centen van Vlaanderen: geen cijferfetisjisme |
| 07/10/2009 | Mogen we nog ademen? |
| 23/09/2009 | Na de rellen... |
| 18/09/2009 | Sporten? Bah, ik mag toch nooit meedoen |
| 09/09/2009 | Negatieve stemmingmakerij over regularisatie |
| 08/09/2009 | Koninklijke bootvluchtelingen |
| 04/09/2009 | De Tobintaks: de tijd lijkt er rijp voor, laten we er dan ook werk van maken |
| 01/09/2009 | Open brief aan Onderwijsminister Smet n.a.v. 1 september |
| 19/08/2009 | Gevangenissen privatiseren is peperduur en ongewenst |
| 19/08/2009 | Enkele tips voor Sabam |
| 06/07/2009 | Advocaat voor de duivel(tje)s |
| 29/06/2009 | Hoofddoeken en onderwijs: wie willen we eigenlijk beschermen? |
| 16/06/2009 | Oostende en de sloophamer |
| 09/05/2009 | Stel je voor dat fair trade de gewone handel werd… |
| 06/05/2009 | Verleng het zwangerschapsverlof en investeer zo in de samenleving! |
| 06/05/2009 | Groen!: Crisis van jaren ’80 bewijst juist de nood aan scheiding van de bankentypes |
| 03/05/2009 | Maak zon- en feestdagen vrachtwagenvrij |
| 30/04/2009 | Een goed begin: ban het zwaar vervoer op zondag |
| 25/03/2009 | Unizo, richt u tot de Koning van de onbetaalde rekeningen |
| 24/03/2009 | Minder werken als uitweg uit de crisis |
| 16/03/2009 | Zet ‘biobrandstof’ in voor de productie van groene stroom en warmte |
| 09/03/2009 | De jobkorting, geven aan wie al heeft |
| 02/03/2009 | De postbodes hebben gelijk |
| 01/03/2009 | Over oorlogen en de juist vijand |
| 28/02/2009 | Batibouw: een groene bouwsector kan jobs creëeren |
| 27/02/2009 | The Age of Empires: Voorbij het imperium denken |
| 26/02/2009 | Over progressieve samenwerking en de crisis van links |
| 06/02/2009 | ‘Groenrechts’ is in werkelijkheid ‘reactionair anti-groen en dus anti-toekomst’ |
| 03/02/2009 | Open brief aan Termont ivm Distrigas |
| 21/01/2009 | The times they are a-changing |
| 18/01/2009 | De oorlog voorbij |
| 16/01/2009 | Rudy Aernoudt en de kracht van de groene verbeelding. |
| 12/01/2009 | Cultuur is niet te koop |
| 18/12/2008 | Over rechten en plichten, en over 'universele' waarden |
| 12/12/2008 | Groene Ikea, meer fijn stof |
| 12/12/2008 | Huurders staan steeds meer in de kou |
| 27/11/2008 | De liberale begrotingsdans |
| 24/11/2008 | Een wetenschappelijke, groene boodschap van hoop |
| 17/11/2008 | Liberalen in tijden van kortzichtigheid |
| 15/11/2008 | Pleidooi voor echte welvaart |
| 15/10/2008 | Maar het orkest speelt door... |
| 14/10/2008 | Het Europese klimaat- en energiepakket: deel van de oplossing, niet van het probleem |
| 12/10/2008 | Huurders staan steeds meer in de kou |
| 08/09/2008 | Pleidooi voor een onthaaste schooldag waarbij het kind primeert |
| 08/09/2008 | Duizend bommen en granaten |
| 26/08/2008 | Crembo doet zijn bijnaam alle eer aan |
| 18/08/2008 | Verbreding Brusselse Ring maakt fileleed alleen maar erger |
| 04/08/2008 | Incidenten in kerninstallaties zijn wel een drama |
| 30/07/2008 | De harteloosheid van Leterme I |
| 24/07/2008 | Het onverantwoorde nucleaire risico |
| 14/07/2008 | Het Zilverfonds is een kwestie van kiezen |
| 11/07/2008 | Open brief aan alle Vlamingen |
| 04/07/2008 | Een volstrekt andere strategie voor Afghanistan |
| 26/06/2008 | Lange Wapper: niemand is verantwoordelijk |
| 17/05/2008 | Een imagocampagne zal niet helpen |
| 30/04/2008 | Interimjobs voor schoolverlaters? |
| 22/04/2008 | Veel geblaat, weinig wol |
| 09/04/2008 | Eerlijk smaakt het lekkerst |
| 17/03/2008 | Waarom de VN groot gelijk hebben |
| 04/02/2008 | Inburgering ja, uitsluiting neen. Recht op wonen is een basisrecht, ongeacht je Nederlands |
| 30/01/2008 | Hoofddoekenverbod Antwerpen, Gent, Lokeren, nu ook Lier … Met dank aan Patrick Janssens |
| 09/01/2008 | Ecologisch en economisch slim |
| 27/12/2007 | Kinderen opsluiten is inhumaan. Ook in een mooie, nieuwe gevangenis. |
| 14/12/2007 | Een referendum voor Europa |
| 12/12/2007 | In een land waar vrede geen punt is |
| 20/11/2007 | Als een croissant duurder wordt dan drie uur bellen |
| 31/08/2007 | Professor met een opgestoken vingertje |
| 03/07/2007 | Geen schaamte maar strijd |
| 19/06/2007 | Het is onze energie |
| 22/05/2007 | Loketverbod voor hoofddoeken: heiligt het doel de middelen? |
| 31/03/2007 | Straffen of reïntegreren ? |
| 24/03/2007 | Hoe om te gaan met een midlife-crisis? |
| 17/03/2007 | Het verleden herstellen of de toekomst voorbereiden? |
| 09/02/2007 | Slimme kilometerheffing is logische alles-in-eenoplossing |
| 19/12/2006 | Het Goed bestuur voorbij ! Politiek betekent keuzes maken ! |
| 18/12/2006 | Huwelijk tussen twee ongelijke werelden |
| 14/12/2006 | Bezuinigingen met een wrange nasmaak |
| 29/11/2006 | Sinterklaas in Centrum 127 |
| 27/11/2006 | Kerncentrales als cashmachines |
| 31/10/2006 | Welke 'truth' is 'inconvenient'? |
| 20/10/2006 | Belastingen met een groen sausje |
| 08/07/2006 | Ozonalarm: de wereld op zijn kop... |
| 01/05/2006 | Feest van de arbeid: niet voor iedereen. Sociale balans van drie jaar paars werkgelegenheids- en sociaal beleid is negatief |
| 17/04/2006 | Geweld is altijd zinloos |
| 04/02/2006 | De man van zes miljoen |
| 21/12/2005 | Overheidsgeld voor landbouw? |
| 13/09/2005 | In veilig water. |
| 08/09/2005 | Graag wat kleur in het debat over werk |
| 18/08/2005 | Vande Lanotte: de Vlaamse Don Quichot en het gevecht tegen windmolens |
| 11/07/2005 | Een memorabele feestdag |
| 01/07/2005 | Wiens schuld? |
| 04/05/2005 | eDurven opkomen voor alternatieve financiering van sociale zekerheid. |
| 31/03/2005 | Pleidooi voor een veelkleurige democratie |
| 30/03/2005 | Hoe Bush van een havik een koekoeksjong maakt |
| 17/03/2005 | Alternatieve afvalverwerking mag je niet dumpen |
| 16/02/2005 | Bush verdient straf voor klimaatbeleid. |
| 01/02/2005 | Niet meer, maar ook niet minder |
| 09/12/2004 | Brussel, we hebben een milieuprobleem |
| 02/11/2004 | Vlaamse leeuw vs Russische tijger. |
| 06/10/2004 | Wordt Louis Michel een goede EU-commissaris? |
| 24/09/2004 | België is klein land met kleine ambities. |
| 06/07/2004 | Waarom werkt de elektriciteitsmarkt niet? |
| 02/03/2004 | 'Europa is een prachtig nieuw lief. |
| 13/01/2004 | "Hoofddoek als doekje voor het bloeden?". |
| 26/11/2003 | 'Groen! doet de natuur wel goed' Natuur in cijfers |
| 10/11/2003 | Vlaanderen moet GGO-vrij blijven |
