Op de Eurotop van woensdag 26 oktober hebben de euroleiders een aantal maatregelen afgesproken die de acute eurocrisis moeten indammen. Die maatregelen zijn in het kort: de banken, pensioenfondsen en verzekeraars schelden de helft van de schulden van Griekenland kwijt, de banken moeten hun kapitaalbuffers optrekken naar 9% , de slagkracht van het Europese noodfonds EFSF wordt – op papier - opgetrokken en Italië moet haar begroting op orde krijgen om een Grieks scenario te vermijden.

 

 

De 'sixpack' is  een pakket van maatregelen voornamelijk bedoeld om de huishouding van de verschillende lidstaten op orde te stellen en om het economische beleid van de EU-lidstaten te harmoniseren. Die maatregelen gaan over een gezonde begroting en over schuldafbouw. 

 

Een positief aspect van de sixpack is dat er een macro-economisch toezicht zal komen zodat te grote onevenwichtigheden tussen lidstaten inzake bijvoorbeeld hun handelsbalans (denk aan Duitsland-Griekenland) ingeperkt worden en zo niet langer de monetaire unie destabiliseren. Zoals de Ierse en Spaanse voorbeelden aantonen is dit erg nodig. Veel van de problemen in die landen waren niet zozeer het resultaat van slecht fiscaal beheer maar van buitensporige macro-economische ongelijkheden (te weinig eigen productie en export). 

 

Het is dus goed dat zowel grote overschotten als tekorten worden aangepakt, net als het niveau van de niet-publieke schulden. De Europese groenen keurden maar de helft van de sixpack goed, omdat het pakket tekortschiet: het gaat volledig voorbij aan de mogelijkheden op nieuwe inkomsten en economisch interessante verschuivingen in fiscaliteit (weg van arbeid richting milieufiscaliteit, vermogensfiscaliteit en/of uitgavenfiscaliteit).  

 

Bovendien kwam de sixpack te laat voor Griekenland, Italië en heel wat andere landen.

 

 

Nee, de maatregelen van de laatste eurotop zijn vooral bedoeld om Griekenland niet failliet te laten gaan, Italië uit de gevarenzone te houden en de banken die de crisis in gang hebben gezet, enerzijds voor hun verantwoordelijkheid te plaatsen en anderzijds meer crisisbestendig te maken door hogere kapitaalbuffers. 

 

Er werden in de marge van de eurotop wel maatregelen afgesproken die samenhangen met de sixpack en beter Europees economisch bestuur én over het beheer van de eurozone. Eind dit jaar komt er een voorstel voor mogelijke, beperkte wijzigingen van de Europese verdragen om het Europees economisch bestuur te versterken en in maart 2012 een plan voor hoe de afgesproken maatregelen geïmplementeerd kunnen worden.     

 

 

Dat hangt heel erg af van land tot land en van bank tot bank, maar dat zal wel meevallen. De bankensector heeft een zeer agressieve, efficiënte lobby en heeft mee-onderhandeld tijdens de eurotop. Overeenstemming op de Eurotop hierover duurde wel heel lang omdat Griekse, Franse, Duitse en Spaanse banken bijvoorbeeld nog veel Griekse obligaties bezitten en deze afschrijving hen dus veel zal kosten. In totaal berekende de Europese Commissie dat de particuliere beleggers voor 210 miljard euro aan Griekse obligaties bezitten. Zij zullen dus op hun boekhouding vrijwillig voor in totaal 110 miljard euro afschrijven. Het betekent in de praktijk vooral dat zij nieuwe Griekse obligaties met een langere looptijd en een lagere opbrengst krijgen.    

 

 

Als een bank met overheidsgeld gered wordt wel. Het grootste probleem echter is dat overheden na de vorige reddingsoperaties uit 2008 – in de EU werd sindsdien voor liefst 4600 miljard euro publiek geld aan financiële instellingen verschaft (leningen, garanties enz) –de crisis niet hebben gebruikt om bijvoorbeeld de bankensector drastisch te hervormen. Om een voorbeeld te noemen: er is nog steeds geen herinvoering van de scheiding tussen spaarbanken met een overwegend dienstverlenende functie en meer op winst gerichte investeringsbanken, een idee dat de groenen al heel lang verdedigen.      

 

 

Op de eurotop werd afgesproken dat de banken in ruil voor hun vrijwillige afschrijving op hun Griekse obligaties, als ‘zoethoudertje’ 30 miljard euro aan garanties krijgen. Voorts is afgesproken dat banken tegen 30 juni volgend jaar hun kapitaalbuffers moeten verhogen tot 9 %. Zij moeten dat kapitaal in eerste instantie zelf ‘ophalen’ via financiële markten, daarna kunnen overheden bijspringen en in derde instantie het noodfonds EFSF.      

 

 

Vele miljarden die elke dag over de aardbol heen en weer flitsen, zijn in feite virtueel dus dat is geen argument. Aangezien veel van de investeringen via de financiële markten en beurshandel gebaseerd zijn op sentimenten, gaat het hier vooral ook om het herwinnen van vertrouwen van beleggers en investeerders in euro-obligaties. 

 

Het EFSF-fonds beschikt in de huidige staat over 440 miljard euro, veel te weinig om bijvoorbeeld een land als Italië te redden. Euroleiders hebben afgesproken dat het EFSF over minstens 1100 miljard euro moet beschikken, een stijging met een factor vier van wat het fonds nu in kas heeft. 

 

Die moet zorgen dat de euro als munteenheid zo stabiel mogelijk blijft en dat de inflatie binnen de perken blijft.  

 

 

Dat zou een deel van de oplossing kunnen zijn en het is waar economen als professor De Grauwe voor pleiten. De Europese Centrale Bank (ECB) zou dat ook kunnen (net als de Amerikaanse FED dat doet). Maar vers geld in de economie pompen kan de kans op hyperinflatie doen oplopen en daar is de huidige Duitse regering als de dood voor. De hoofdtaak van het ECB– waar in het bestuur ook alle nationale banken zijn vertegenwoordigd - is daarom net om die inflatie te beperken.  

 

Nochtans wijzen wereldwijd de meest gereputeerde macro-economen, zoals Paul Krugman, steeds opnieuw op het feit dat de Europese economie zich in een liquiditeitsval bevindt. Een liquiditeitsval is een situatie waarin traditioneel monetair beleid de economie niet langer kan stimuleren door het verlagen van intrestvoeten of het bijdrukken van geld. Symptomen van een liquiditeitsval zijn erg lage korte termijn intresten en inflatiecijfers die laag blijven ondanks centrale banken die geld in de economie pompen. Liquiditeitsvallen doen zich typisch voor bij sombere toekomstverwachtingen of grote tegenslagen (financiële crisis, deflatie, burgerlijke onrust, internationale oorlogen,…). In dergelijke periodes worden mensen (maar ook banken en bedrijven) voorzichtiger en zoeken ze de zekerheid van geld. 

 

Als een Centrale Bank dan extra geld bijdrukt, leidt dat niet tot inflatie, want iedereen pot het nieuwe geld gewoon op. Dat  blijkt ondermeer uit het feit dat de Amerikaanse Fed, die al sedert 2008 massaal geld in de Amerikaanse financiële markten pompt, toch nog steeds met een historisch lage inflatie zit. Bovendien is een Centrale Bank met volheid van bevoegdheden, die landen kan ondersteunen bij het beheersen van hun schulden, één van de weinige krachtdadige instrumenten om weg te raken uit een liquiditeitsval, die onvermijdelijk recessies en deflatie-risico met zich meebrengen. 

 

 

Dat noodfonds is specifiek gericht op het stabiliseren van de onrust op financiële markten en het voorkomen dat banken of zelfs eurolanden failliet zouden gaan. Voor het stimuleren van de economie heeft de EU andere kanalen en fondsen, zoals de structuurfondsen, het cohesie- en landbouwbeleid enz. Maar omdat de Europese lidstaten het budget van de EU niet willen laten stijgen, heeft de EU verder geen enkele budgettaire ruimte om de economie te stimuleren.      

 

 

De Griekse premier wilde de harde besparingen niet zomaar opleggen aan de mensen. Hij wilde hun steun hiervoor vragen maar tegelijk is dit een zeer gevaarlijke beslissing want niemand weet wat er zal gebeuren als de bevolking zich hiertegen zou uitspreken. Onder druk van de Duitse Bundeskanzler Merkel en Frans president Sarkozy heeft Griekenland het referendum opgeborgen. De markten reageerden onmiddellijk positief.

 

Tegelijk toont dit aan dat het moeilijk is voor individuele lidstaten om zich zomaar in te schrijven in een grotere Europese logica. Dat zal alleen lukken als ieder individuele lidstaat zich bereid verklaart een deel van de macht af te dragen aan een volwaardige Europese regering die op een democratische manier verkozen wordt door de Europeanen. Alleen zo zal iedere European zich volwaardig vertegenwoordigd voelen en kunnen er keuzes gemaakt worden in het belang van iedereen.

 

 

Het is inmiddels ruim een jaar geleden dat Griekenland steun moest vragen bij de andere eurolanden. Europese leiders hebben een noodfonds opgericht en zijn er in geslaagd eerste hulp aan Griekenland te bieden en een faillissement te voorkomen. Nog steeds is het gevaar dat Griekenland de hele eurozone besmet niet definitief geweken. 

 

Ondanks talloze Europese toppen kunnen Europese leiders de financiële markten er tot nu toe niet van overtuigen dat ze samen uit de schuldencrisis zullen komen. Dat dit een politiek falen is, blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat de staatsschuld van de Verenigde Staten, Groot-Brittannië of Japan als percentage van de economie groter is dan die van de eurozone als geheel. Als de Europese Unie als één blok achter haar munt gaat staan, is er geen reden om een hogere rente voor Griekenland te vragen dan voor de Verenigde Staten.

 

De enige structurele manier om dit te voorkomen is door de rol van de Europese Centrale Bank niet langer te beperken tot inflatiebeheersing, maar ze op te waarderen tot een volwaardige Centrale Bank voor de eurozone, die ook haar rol kan spelen op vlak van schuldbeheersing.

 

Heel wat eminente economen, zoals Nobelprijswinnaar Krugman en professor de Grauwe, wijzen er op dat dit de enige echt structurele oplossing is voor de eurocrisis. Bovendien hebben we, volgens die zelfde professoren, ook die sterke ECB nodig als we de liquiditeitsval  willen doorbreken waarin de Westerse economie in beland is.

 

 

Dezelfde problemen als met Griekenland, maar met een nog grotere impact op de eurozone, omdat Italië nu eenmaal een veel grotere economie is: een staatsschuld van 1900 miljard euro, die het land recent beloofde terug te brengen tot 113 % van het BBP tegen 2014. Het land betaalt erg hoge rentes op zijn overheidsschuld. De regering wil nu met steun van het parlement voor 60 miljard euro gaan besparen om een begrotingsevenwicht te behalen. 

 

De werkloosheid is al hoog en door het terugschroeven van sociale verworvenheden zal de sociale onrust de komende tijden sterk oplaaien. Hier bovenop is het Italiaanse politieke systeem zélf moreel failliet en van onder tot boven corrupt en geïnfiltreerd met maffiageld. 

 

 

Die kans is zeker aanwezig omdat België ook een forse staatsschuld heeft. Als speculanten zich op België storten en kredietbeoordelaars België zoals de VS een lagere waardering geven, is de kans dat de rente die België moet betalen bij het lenen op de internationale geldmarkten te snel gaat oplopen. 

 

 

Ten eerste is het niet de verantwoordelijkheid van landen alleen, maar een collectieve verantwoordelijkheid. Zoals een oud-minister van Financiën onlangs zei: je kunt wel van zeven eieren een omelet bakken, maar uit die omelet geen zeven meer eieren halen. 

 

We hebben ons lot via de euro aan elkaar geklonken en we zullen het schip samen drijvend moeten houden of samen verzuipen. Dat betekent een eensgezind en krachtig Europees plan om de paniek te beteugelen. Hoe langer dat plan uitblijft hoe langer de onzekerheid voortduurt en het risico op besmetting naar andere landen groeit. Behalve een geordende herstructurering van overheidsschulden, geeft ook het verhogen van het beschikbare bedrag in het noodfonds een signaal aan de markten, dat speculeren tegen landen van de eurozone zinloos is.

 

 

 

Natuurlijk, dat is een kwestie van politieke keuzes. Het is bijvoorbeeld slimmer dat Griekenland tot 2020, liefst 20 miljard euro in energieopwekking via zonnepanelen wil investeren (het zogenaamde Helios-project) dan weer tien miljard euro per jaar aan Defensie uit te geven. 

 

De grote kritiek van de groenen is net dat de Europese leiders alleen maar naar de uitgavenkant kijken en hameren op besparen, maar weigeren om een plan te maken voor de inkomstenkant. Via een financiële transactietax, een Europese fiscale harmonisatie, de serieuze strijd tegen fiscale fraude en euro-obligaties, kunnen er honderden miljarden worden gevonden om in bijvoorbeeld Europese duurzame en slimme energienetwerken te investeren, hetgeen honderdduizenden jobs zou kunnen opleveren.  

 

• Over de eurocrisis
• De euro
• Maatregelen om de crisis in te dammen
• De rol van de banken in de crisis
• De toekomst van Europa